Modernist Romanla İlgili İlk Türkçe Kuramsal Kitap
Savaş, kentleşme ve sanayileşme gibi toplumsal, siyasal ve ekonomik olaylar, ister istemez sanatı ve edebiyatı da form ve içerik açısından değiştirmekte ve dönüştürmektedir. Toplumla edebiyat arasındaki bağ insan üzerinden kurulmaktadır; insan(lar)ın müsebbibi olduğu ya da etkilendiği her türlü olay, yine insan(lar)ın üretimlerine doğrudan ya da dolaylı olarak yansımaktadır. Bu, kaçınılmaz bir durumdur. Hümanizm ve Rönesans ile bireyin, edebiyatın ve sanatın merkezine alınması, dünyevileşmeyi de beraberinde getirmiş, edebi türler hem form hem de içerik açısından dönüşmeye başlamıştır. Bir edebi tür olarak roman, kendisinden önceki anlatı türlerinin sosyal ve siyasal değişimler karşısında yaşadığı dönüşümle ortaya çıkmış, bireyi türlü yönleriyle anlatan seküler bir form olarak istiklalini ilan etmiştir. Zaman içerisinde roman, kendisini tanımlayan belirgin özellikleri aynı kalmak şartıyla yine sosyal, ekonomik ve siyasal olayların etkisiyle birtakım değişimler yaşamıştır. Yapısal unsurların (anlatıcı, bakış açısı, zaman ve mekân) değişmediği klasik, romantik, realist ve natüralist romanlardan sonra, dünyalıların yaşadığı dönüşüme paralel olarak modernist ve postmodern romanlarda yazarlar; bir tür olarak romanı içerik, anlatım teknikleri, üslup vs. bakımından sorunsallaştırmış ve dış dünyanın etkilediği, biçimlendirdiği, giderek anlamsızlaştırdığı bireyin iç dünyasını anlatabilecek bir çerçeveye dönüştürmüştür.
Modernist roman, bu noktada estetik kırılmanın başladığını ortaya koyan en önemli işaret taşıdır. Birinci ve İkinci Dünya Savaşlarından arasında ve sonra giderek yalnızlaşan, kent hayatının karmaşasında kendine dönen, varlığını sorgulamaya başlayan, yaşadığı çatışmaları görünürleştiren ya da görünürleştirmek isteyen, kadına, erkeğe ve diğer tüm canlılara eskisi gibi bakmayan bireyi anlatan modernist romanla ilgili Türkçe literatüre yeni bir katkı yapıldı. Prof. Dr. Yunus Balcı’nın Modernist Romanın Doğası-Zaman, Bilinç ve Özne isimli, Günce Yayınları etiketiyle yayımlanan kitabı, modernist romanın genel çerçevesini, alanın önemli yabancı kaynaklarından yararlanarak anlatıyor. Daha önce modernist romanları kırık dökük, parça bölük, sınırlı, çok da tatmin etmeyen bilgilerle analiz ettiğimiz düşünülürse Balcı’nın kitabı, roman eleştirmenlerine ve akademisyenlere geniş bir kuramsal alan açıyor. Tabii, sadece kuramsal alan açmakla kalmıyor, uygulama örnekleriyle de modernist romanların nasıl analiz edileceğini anlatıyor.
Modernist Romanın Doğası, giriş ve sonuç bölümleri dışarıda bırakılacak olursa, üç bölümden oluşuyor: Kabuk, Öz, Ayna. İfade etmek gerekir ki kitabın bölüm başlıkları, konunun kuru bir akademik bilgiyle ve anlatımla verilmediğini, daha derinlikli ve sanatsal duyarlıklı bakış açısıyla tasvir edildiğini gösteriyor.
İlk bölümde yazar, modernist romanın toplumsal, tarihsel ve düşünsel çerçevesini çizerek işe başlıyor. Bu bölüm, okurun, modernist romanın arka planını kavraması adına oldukça önemli. Bir bakıma, bu bölümde yazar, modernist romanın hangi tarihsel ve toplumsal koşullara bağlı olarak ortaya çıktığını anlatmak istiyor. Sanayi Devrimi ve buna bağlı olarak gerçekleşen teknolojik gelişmeler, kapitalizmin yükselişi, dünya savaşları ve kentleşme gibi tüm dünyayı farklı şekillerde ve düzeylerde etkileyen gelişmeler, modernist romanın doğmasını sağlayan en önemli birkaç etken arasında. Yazar, bu noktada “kent” ve “mekân” olgusuna özel olarak değinerek, romancıların içinde bulundukları kentleri farklı bir gözle, daha yaratıcı bir bakış açısıyla değerlendirdiğinin altını özellikle çiziyor. Kapitalizm ve Sanayi Devrimi’nin yeniden ve acımasızca biçimlendirdiği, adeta ruhunu satın aldığı kentlerde ruhlarını arayan karakterler, kentleşmenin iç dünyalarında yarattığı olumlu, olumsuz tüm etkileri yaşayan kişiler olarak anlatılmaya başlanıyor modernist romanlarda. Kopuş, bilinç yarılması, zaman algısının bozulması, inancın sarsılması gibi sonuçlar, tüm bu gelişmelerle birlikte ortaya çıkıyor. Yazara göre kentli bireyin iç dünyası, toplumsal, siyasal ve ekonomik değişimlere bağlı olarak değişiyor ve bu da kaçınılmaz olarak romana yansıyor. Yeni bir karakter olarak flanör (aylak) bu değişimlerin olası sonucu olarak romanlarda yer almaya başlıyor.
Peki, sadece bu sosyal, siyasal ve ekonomik değişimlerin sonucu olarak düşünsel hayat değişmiyor mu? Elbette, değişiyor. Yazar, özellikle Bergson’un zaman, bellek ve bilinç üzerine yazdığı metinlerin, Nietzche’nin “absürdizm” ve “nihilizm” kavramlarının, Freud ve Jung’un psikanalizinin modernist romanın düşünsel temelleri olduğunun altını ısrarla çiziyor. Zaman algısının değişmesi ve paralel zaman düşüncesinin ortaya çıkması, varlığın problematize edilmesi, bilinç akışı, iç diyalog ve iç monolog gibi anlatım tekniklerinin keşfedilmesi ve kullanılması tüm bu düşünsel değişimlerin doğal bir sonucu.
Öz başlıklı ikinci bölümde Balcı, modernist romanın biçimsel ve yapısal özelliklerinin yanı sıra “özne” ve “benlik” gibi kavramlara yoğunlaşıyor. Bireyin iç dünyasını anlatan bir tür olarak modernist romanda kullanılan temalar ve bu temaların bireyi verme konusundaki başarısı, bu bölümde Türk ve dünya edebiyatına mal olmuş yapıtlar etrafında tartışılıyor. Modernist roman, bireyin parçalı bilincini ve labirente benzeyen bilinç dışını ortaya koymaya başarmıştır. Yazar, parçalılık, çoklu perspektif, döngüsellik ve deneysellik gibi teknikleri kullanmak suretiyle romancıların, bireyin bilinç ve bilinç dışı süreçlerini yansıtabildiklerini söylüyor. Özellikle, klasik ve realist romanlardaki anlatıcının sahip olduğu otorite, modernist romanlarda kırılmış, romanlar, sinematografik tekniklerle ve çoklu bakış açısıyla yazılmaya başlanmıştır. Bu da haliyle, olayların daha demokratik ve geniş bir perspektiften anlatılmasını sağlamıştır. Paralel kurgular, eksiltiler, boşluklar, geriye dönüşler ve ileriye sıçrayışlar, bilincin diyalojik bir bakışla verilmesi, rüya dilinin kullanılması, anlamın roman boyunca yeniden ve yeniden keşfedilmesi için yapılan girişimler, sebep sonuç ilişkisinin geri dönüşsüz bir şekilde kırılması, imgelerin yeni bir dil olarak romanlarda kullanılmaya başlanması, kronolojideki tutarsızlıklar, öznenin parçalanması, homojen bir yapının yerine heterojen bir yapının ikame edilmesi, varoluşsal belirsizlik… Modernist romanlarda tüm bu teknikler aracılığıyla özne, anlamı keşfetmeye çalışıyor. Balcı, bu tekniklerin kullanılabilmesi için yabancılaşma, yalnızlık, kimlik bunalımı ve bireysel bilinç gibi temaların kullanılması gerektiğini belirtiyor.
Ayna başlıklı üçüncü bölümde Balcı, ilk iki bölümde verdiği bilgiler etrafında, Türk ve dünya edebiyatında öne çıkmış modernist romanları parçalı anlatı, öznenin yıkımı, çoğul bakış açısı ve deneysel form bağlamlarında inceliyor. Bu bölümün en önemli özelliği, modernist izleklerin ve yapısal unsurların romanlarda nasıl ve hangi yöntemle analiz edileceğinin görülmesine olanak sağlamasıdır. Özellikle, modernist roman üzerine çalışacak olan akademisyenler için bu bölümde anlatılanlar, metodolojiyi öğrenmeleri açısından yol gösterici olacaktır. James Joyce’un Ulysses, Virginia Woolf’un Mrs. Dalloway, Marcel Proust’un Kayıp Zamanın İzinde, Peyami Safa’nın Dokuzuncu Hariciye Koğuşu, Ahmet Hamdi Tanpınar’ın Huzur, Oğuz Atay’ın Tutunamayanlar, Franz Kafka’nın Dönüşüm, Dava, Şato, Michel Butor’un Değişme, Yusuf Atılgan’ın Aylak Adam ve Anayurt Oteli, Robert Musil’in Niteliksiz Adam romanları, bu bölümde analiz edilen metinler arasında.
Yunus Balcı’nın sadece bilgi verici değil, aynı zamanda ufuk açıcı eseri Modernist Romanın Doğuşu-Zaman, Bilinç ve Özne, Türkçe literatürde çok önemli bir boşluğu dolduracak güçte bir araştırma eseri. Balcı; tarihsel olguları belirleyerek, düşünsel temelleri ortaya koyarak, teknik özellikleri geniş bir çerçevede vererek ve en önemlisi tüm bunların modernist romanlarda nasıl tezahür ettiğini, yaptığı analizlerle göstererek harika bir çalışmaya imza atmış.